Eskişehir'de İlave Kat Talebi ve Mevcut Yapı Stoku
Eskişehir'de kat ilavesi ve perde ekleme işleri, şehrin yapı stokunun yaşı ile doğrudan ilişkili. Odunpazarı ve Tepebaşı'nın 1990'lı yıllarda hızla yapılaşmış mahallelerinde, ruhsat eki projesinde tanımlı imar hakkını tam kullanmamış çok sayıda bina bulunuyor. Anadolu Üniversitesi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi ve Eskişehir Teknik Üniversitesi çevresindeki öğrenci konut talebi de mal sahiplerini mevcut binaya kat eklemeye yönlendiriyor. Bu işlerin tamamı tek bir teknik kaleme dayanıyor: Eskişehir ilave kat donatı ekimi. Yeni taşıyıcı elemanın mevcut betonarmeyle birlikte çalışabilmesi, sertleşmiş betona açılan deliklere donatının kimyasal harçla ekilmesiyle sağlanır.
Kat ilavesi, yapıya sadece düşey yük eklemez. Bina yüksekliği arttıkça deprem etkisiyle oluşan taban kesme kuvveti ve devrilme momenti de büyür. Bu nedenle pratikte kat ilavesi tek başına yapılmaz; çoğu projede zemin ve bodrum katlara yeni betonarme perdeler eklenerek yapının yatay rijitliği artırılır. Yeni perdenin mevcut kolon, kiriş ve temele bağlantısı ise baştan sona ekim donatısıyla kurulur. Bu yönüyle iş, klasik bir yapısal güçlendirme uygulamasının içine yerleşir.
Eskişehir'de sık karşılaştığımız bina tipleri ve ilave kat açısından öne çıkan noktaları şöyle özetlenebilir:
- 1999 öncesi çerçeve sistemler: Perde oranı düşük, etriye sıklaştırması yetersiz. Kat eklenmeden önce mutlaka yeni perde gerekir.
- 2000-2007 arası binalar: Beton sınıfı genelde C16/20-C20/25 aralığında. Ekim performansı beton dayanımına bağlı olduğundan karot ve tarama sonuçları belirleyici olur.
- Sivrihisar, Alpu ve Çifteler'deki iki-üç katlı yapılar: Temel derinliği sınırlı; kat ilavesinde temel takviyesi ve ankraj çoğu zaman aynı projede çözülür.
- Organize Sanayi Bölgesi ve TÜLOMSAŞ çevresindeki sanayi yapıları: Asma kat, vinç kirişi ve makine platformu ilavelerinde aynı ekim mantığı geçerlidir.
Proje Müellifi Onayı, TBDY 2018 ve Ruhsat Süreci
İlave kat işinde sahada atılan ilk delikten önce yapılması gereken tek şey vardır: projeyi hazırlatmak. Mevcut binaya kat veya perde eklenmesi, İmar Kanunu kapsamında tadilat ruhsatı gerektirir ve bu ruhsat ancak yapının güncel deprem yönetmeliğine göre değerlendirilmesiyle alınır. TBDY 2018'in 15. bölümü mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesini düzenler; kat ilavesi yapılan bir yapı, ilave sonrası hâliyle yeni yapı performans hedeflerini karşılamak zorundadır.
Bu süreçte proje müellifi; mevcut röleveyi çıkarır, beton karot numuneleri ve donatı sıyırma testleriyle malzeme dayanımlarını belirler, bilgi düzeyi katsayısını tanımlar ve yapının ilave kat sonrası performans analizini yapar. Ekim yapılacak donatının çapı, adedi, aralığı ve ankraj derinliği bu analizin çıktısıdır. Uygulamacı firma ekim desenini kendi belirlemez; projede tanımlı deseni birebir uygular. Bizim işimiz, projede yazan ankraj kapasitesinin sahada gerçekten elde edildiğini garanti altına almaktır.
Ruhsat aşamasında belediyeye sunulan güçlendirme projesinde ankraj detay paftası yer alır. Bu paftada kullanılacak kimyasal ankraj ürününün ETA belgesi, deprem performans sınıfı (C1/C2), donatı sınıfı (genelde B420C) ve beton sınıfı (yeni imalatlarda genelde C25/30) belirtilir. Sahada farklı bir ürün ya da farklı bir derinlik kullanılırsa, yapı denetim kontrolünde imalat reddedilir. Bu yüzden kimyasal ankraj seçiminin proje ile uyumu, işin en başında netleştirilmesi gereken bir konudur.
Mevcut Donatının Ferroscan ile Taranması
İlave kat donatı ekiminde en kritik saha adımı, delik açılacak yüzeydeki mevcut donatının yerinin bilinmesidir. Mevcut kolonun boyuna donatısını ya da kirişin çekme donatısını kesmek, güçlendirme yapayım derken taşıyıcıyı zayıflatmak demektir. Bu riski ortadan kaldırmak için yüzey, elektromanyetik donatı tarayıcı (Ferroscan / donatı radarı) ile taranır ve tespit edilen çubuklar yüzeye kalemle işaretlenir.
Tarama sonucunda üç bilgi elde edilir: donatının konumu, yaklaşık çapı ve pas payı derinliği. Eskişehir'in eski yapı stokunda pas payının 15-20 mm gibi düşük değerlerde kaldığı, etriye aralığının ise proje dışına çıkarak 25-30 cm'ye ulaştığı durumlarla karşılaşıyoruz. Böyle bir yüzeyde ekim noktalarının kaydırılması gerekir ve bu kaydırma keyfî yapılamaz; proje müellifine bildirilerek onaylanır.
Tarama öncesi ve sırasında dikkat ettiğimiz noktalar:
- Sıva, seramik ve şap gibi kaplamalar sıyrılır; tarama doğrudan beton yüzeyde yapılır.
- Kolon-kiriş birleşim bölgelerinde donatı yoğunluğu yüksek olduğundan tarama iki yönlü (yatay ve düşey) tekrarlanır.
- Elektrik tesisat boruları ve ısıtma hatları da metal sinyali verir; şüpheli noktalarda küçük gözlem deliği açılır.
- Taranan grid, fotoğraflanarak imalat dosyasına eklenir; sonradan doğrulama gerektiğinde bu kayıt kullanılır.
Ekim Deseni, Delik Çapı ve Ankraj Derinliği
Ekim deseni, yeni perdenin ya da ilave kat kolonunun mevcut elemana aktaracağı kesme kuvvetine göre belirlenir. Uygulamada en sık gördüğümüz konfigürasyon, yeni perdenin mevcut kolona bağlandığı yüzeyde Ø16 donatının 20-25 cm aralıkla iki sıra şaşırtmalı ekilmesidir. İlave kat kolonunun mevcut kolon filizine devam ettirildiği durumlarda ise Ø20 ve Ø25 çaplar gündeme gelir. Döşeme-perde birleşimlerinde Ø12 ve Ø14 gibi daha küçük çaplar yeterli olur.
Delik çapı, donatı çapının 4-6 mm fazlası olacak şekilde seçilir. Bu boşluk, kimyasal harcın donatıyı çepeçevre sarması için gereklidir; daha dar bir delikte harç homojen dağılmaz, daha genişinde ise aderans kaybı oluşur. Ankraj derinliği ise donatı çapının 10-15 katı aralığındadır ve nihai değeri proje verir. Tipik değerler:
- Ø12: delik 16-18 mm, ekim derinliği 120-180 mm
- Ø14: delik 18-20 mm, ekim derinliği 140-210 mm
- Ø16: delik 20-22 mm, ekim derinliği 160-240 mm
- Ø20: delik 24-25 mm, ekim derinliği 200-300 mm
- Ø25: delik 30-32 mm, ekim derinliği 250-375 mm
Delik açıldıktan sonra temizlik, işin görünmeyen ama en belirleyici aşamasıdır. Deliğin içindeki beton tozu, harç ile beton arasındaki aderansı doğrudan düşürür. Uyguladığımız yöntem, üfleme-fırçalama-üfleme döngüsünü en az iki kez tekrarlamaktır: basınçlı hava ile toz atılır, çelik tel fırça delik boyunca çevrilir, tekrar üflenir. Nemli yüzeylerde harç seçimi de değişir; bu ayrıntılar filiz ekme uygulamasının kalite farkını oluşturan noktalardır.
Kolon-Perde Birleşim Detayı ve Yeni Perde Ekleme
Yeni betonarme perde, mevcut çerçeveye üç yüzden bağlanır: alttaki kirişe veya temele, yandaki kolonlara ve üstteki kirişe. Bu üç yüzün her birinde ekim donatısı farklı görev yapar. Alt bağlantı, perdenin kesme kuvvetini temele aktarır ve genellikle en yüksek çaplı donatının kullanıldığı bölgedir. Yan bağlantılar perde ile kolon arasında kayma aktarımını sağlar. Üst bağlantı ise perdenin kat kirişiyle birlikte davranmasını garanti eder.
Perde uç bölgesi, TBDY 2018'e göre özel sarılma bölgesi olarak teşkil edilir ve bu bölgede ekim donatısının sıklaştırılması istenir. Yeni perdenin gövde donatısı ile ekilen filizlerin bindirme boyu, projede tanımlı kenetlenme boyuna uygun olmalıdır; sahada kısaltılan bindirme boyu, ekim ne kadar iyi yapılırsa yapılsın birleşimi zayıflatır. Perde beton dökümünde ise C25/30 sınıfı ve akışkanlaştırıcı katkı tercih edilir, çünkü sık donatılı dar kesitte vibrasyon sınırlıdır.
Temel takviyesi çoğu ilave kat projesinde kaçınılmazdır. Mevcut tekil veya sürekli temele yeni bir temel bloğu eklenirken, iki beton arasındaki aktarım yine ekilen donatılarla kurulur. Zemin altı ve nemli ortamlarda epoksi ankraj sistemleri, düşük su emme ve yüksek aderans değerleri nedeniyle öne çıkar. Deprem yükü altında çevrimsel davranışın hesaba katıldığı bağlantılarda ise C2 sınıfı sertifikaya sahip sismik ankraj ürünleri kullanılır.
Epoksi Kürlenmesi, Sıcaklık Etkisi ve Çekme Testiyle Doğrulama
Kimyasal ankraj harcının davranışı sıcaklığa oldukça duyarlıdır ve Eskişehir'in karasal iklimi bu konuda planlama gerektirir. +20 °C'de tipik bir epoksi harcın jelleşme süresi 45-60 dakika, tam kürlenme süresi 6-8 saat civarındadır. Sıcaklık +30 °C'ye çıktığında jelleşme 20 dakikaya kadar iner; yani harcı deliğe verip donatıyı yerleştirmek için elinizdeki süre yarıya düşer. Kış aylarında beton yüzey sıcaklığı +5 °C'ye indiğinde ise tam kür 24 saati aşabilir, 0 °C altında uygulama yapılmaz.
Bu nedenle yaz aylarında öğleden sonraki saatlerde küçük partiler hâlinde çalışır, kışın ise beton yüzey sıcaklığını termometreyle ölçüp ürünün alt sınırını doğrularız. Kürlenme tamamlanmadan donatıya yük bindirilmesi, kalıp bağlanması veya donatının oynatılması aderansı kalıcı olarak bozar.
İmalatın doğrulanması çekme testi ile yapılır. Test yükü, projede tanımlı tasarım yüküne göre belirlenir; yaygın uygulama, karakteristik akma yükünün %70-80'i mertebesinde bir yükün 3-5 dakika sabit tutulması ve sıyrılmanın ölçülmesidir. B420C donatı için referans akma yükleri kabaca şöyledir:
- Ø12: yaklaşık 47 kN akma yükü, tipik test yükü 33-38 kN
- Ø16: yaklaşık 84 kN akma yükü, tipik test yükü 59-67 kN
- Ø20: yaklaşık 132 kN akma yükü, tipik test yükü 92-105 kN
Test, toplam ekilen donatı adedinin genellikle %2-5'i üzerinde ve rastgele seçilen noktalarda yapılır. Sonuçlar raporlanarak yapı denetim dosyasına eklenir. Eskişehir genelindeki saha çalışmalarımız ve bölgesel referanslarımız için Eskişehir filiz ekme, Eskişehir kimyasal ankraj ve Eskişehir yapısal güçlendirme sayfalarını inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
İlave kat için donatı ekimini projesiz yaptırabilir miyim?
Hayır. Kat veya perde ilavesi tadilat ruhsatı gerektiren bir imalattır ve ekim deseni, donatı çapı ile ankraj derinliği proje müellifinin performans analizinden çıkar. Projesiz yapılan ekim hem ruhsat sürecinde kabul edilmez hem de deprem güvenliği açısından hesap dışı kalır. Uygulamaya ancak onaylı ankraj detay paftasıyla başlanır.
Mevcut kolonun donatısına denk gelirsem ne yapmalıyım?
Delik kesinlikle zorlanmaz ve donatı kesilmez. Ferroscan taraması zaten bu noktaları önceden işaretler; buna rağmen bir çubuğa denk gelinirse delik iptal edilir, yeni nokta proje müellifine danışılarak belirlenir. Ekim noktasının 3-5 cm kaydırılması çoğu durumda yeterli olur, ancak kararı uygulamacı tek başına vermez.
Beton sınıfı düşük çıkarsa donatı ekimi yapılabilir mi?
Kimyasal ankrajın taşıma kapasitesi beton dayanımına bağlıdır. Karot sonucu C16/20 gibi düşük çıkarsa, ankraj derinliği artırılır, donatı aralığı sıklaştırılır veya birleşim detayı değiştirilir. Bu revizyon hesapla yapılır. Çok düşük dayanımlı betonlarda ekim yerine mantolama, kesit büyütme gibi alternatif güçlendirme yöntemleri gündeme gelebilir.
Çekme testi zorunlu mu, hangi noktalarda yapılır?
Güçlendirme projelerinde çekme testi yapı denetim tarafından istenir ve pratikte zorunludur. Test noktaları rastgele seçilir; özellikle temel bağlantısı, perde uç bölgesi ve kolon birleşimi gibi kritik yerlerden numune alınır. Ölçülen yük ve sıyrılma değerleri raporlanır, hedef yüke ulaşamayan ankrajlar iptal edilip yeniden ekilir.
Ekimden sonra beton dökümü için ne kadar beklemek gerekir?
Harcın tam kürlenmesi tamamlanmadan kalıp bağlanmaz ve donatıya yük verilmez. +20 °C'de 6-8 saat tipik bir bekleme süresidir; hava soğukken bu süre 24 saati aşabilir. Kullanılan ürünün teknik föyündeki sıcaklık-kür tablosu esastır ve sahada beton yüzey sıcaklığı ölçülerek karar verilir.
Eskişehir ve ilçelerinde ilave kat, perde ekleme veya temel takviyesi planlıyorsanız, projenizi inceleyip saha koşullarını yerinde değerlendirelim. 15 yıllık uygulama tecrübemizle ekim deseni, ürün seçimi ve test planını proje müellifinizle birlikte netleştiriyoruz. Ücretsiz keşif için 0532 659 32 46 numaralı hattımızdan bize ulaşabilirsiniz; iş kapsamı ve maliyet, keşif sonrasında netleşir.