Ekilen bir donatının taşıyıp taşımadığını gözle anlamanın yolu yoktur. Dışarıdan bakıldığında doğru yapılmış bir ankraj ile dibinde boşluk kalmış bir ankraj tıpatıp aynı görünür. Farkı ortaya koyan tek yöntem yükleme yapmaktır. Eskişehir çekme testi uygulamaları da tam olarak bu nedenle vardır: ekim işinin sonunda donatıya hidrolik kriko ile eksenel yük bindirilir, ölçülen değer beklenen hesap yüküyle karşılaştırılır ve sonuç yazılı hale getirilir. Bu yazıda testin ne zaman istendiğini, sahada nasıl uygulandığını, hedef yükün nasıl belirlendiğini ve teslim evrakının ne içermesi gerektiğini anlatıyoruz.
Çekme Testi (Pull-Out) Nedir?
Çekme testi, mevcut betona ekilmiş bir donatının veya ankraj çubuğunun, beton yüzeyine dik doğrultuda çekilerek taşıma kapasitesinin ölçülmesidir. Düzenek üç parçadan oluşur: donatıyı kavrayan bağlantı aparatı, delik ağzının etrafına oturan reaksiyon köprüsü ve yükü uygulayan içi delikli (hollow) hidrolik kriko. Kriko bir hidrolik pompaya bağlıdır; uygulanan basınç kalibrasyonlu manometreden ya da dijital yük hücresinden okunur.
Ölçülen değer kilonewton (kN) cinsindendir. Manometre bar okuyorsa krikonun piston alanına göre kN'a çevrilir; bu dönüşüm katsayısı kalibrasyon sertifikasında yazar. Sahada "kaç ton çekti" diye konuşulur ama rapora giren birim kN'dur.
Testin ölçtüğü şey donatının akma dayanımı değil, beton–epoksi–donatı üçlüsünün aderansıdır. Zincirin en zayıf halkası neresiyse test onu bulur: temizlenmemiş delikteki toz tabakası, az verilmiş epoksideki boşluk veya yetersiz gömme boyu bu yüklemede kendini gösterir.
Eskişehir'de Çekme Testi Ne Zaman İstenir?
Her filiz ekme işinde test zorunlu değildir, ancak Eskişehir'de belirli iş tiplerinde neredeyse istisnasız talep edilir. En yaygın üç durum şudur:
- Kamu ve kurumsal işler: Odunpazarı ve Tepebaşı belediye projeleri, okul güçlendirmeleri, üniversite kampüslerindeki ek bina ve laboratuvar imalatları, TÜLOMSAŞ çevresindeki raylı sistem sanayi tesislerinin makine kaidesi ve platform işleri. Bu işlerde hakediş dosyasına test raporu eklenmeden ödeme kalemi kapanmaz.
- Denetçi veya proje müellifi talebi: Yapı denetim firmasının şantiye şefine yazdığı tutanakta ankraj imalatının test edilmesi istenir. Genellikle imalat sayısının belirli bir yüzdesi seçilir.
- Kritik ankrajlar: Kolon-perde ilavesi, istinat duvarı donatı ekimi, ağır makine kaidesi, konsol balkon ve saçak taşıyıcıları, asma tavan yükü taşıyan çelik askı noktaları. Buralarda tek bir ankrajın çekilmesi ciddi sonuç doğurur.
Eskişehir'in yapı stoku bu talebi artırıyor. Odunpazarı'nın eski konut dokusunda güçlendirme ve dönüşüm işleri sürüyor, Organize Sanayi Bölgesi'nde üretim hattı değişimiyle yeni makine kaideleri ekleniyor, Sivrihisar, Alpu ve Çifteler tarafında silo ve depo yapılarında mevcut betona ilave imalat yapılıyor. Ortak nokta, betonun yaşı ve sınıfı hakkında elde net veri olmaması. Böyle durumlarda hesaba güvenmek yetmez, ölçmek gerekir.
Hedef Yük Nasıl Belirlenir?
Testin en kritik kısmı, krikoya kaç kN yükleneceğine karar vermektir. Bu değer keyfi seçilmez; genelde projede yazar. Proje sessizse hesap şöyle kurulur.
Ø16 nervürlü B420C donatının kesit alanı yaklaşık 201 mm²'dir. Akma dayanımı 420 MPa alındığında akma yükü kabaca 84 kN çıkar. Ø12 için bu değer yaklaşık 47 kN, Ø14 için 65 kN, Ø20 için 132 kN, Ø25 için 206 kN civarındadır. Test yükü çoğu zaman bu akma yükünün belirli bir oranı olarak, tipik olarak %50–%80 aralığında tanımlanır. Yani Ø16 bir donatı için sahada sık gördüğümüz hedef 45–65 kN bandıdır.
Buradaki mantık şudur: doğru yapılmış bir ekimde kopma donatının kendisinde olur, aderansta değil. Bu yüzden ekim derinliği donatı çapının 10–15 katı seçilir. Ø16 için 160–240 mm, Ø20 için 200–300 mm gibi. Delik çapı ise donatı çapı + 4–6 mm olur; Ø16 donatı için 20–22 mm matkap ucu kullanılır. Bu boşluk epoksinin donatıyı sarması için gereklidir, keyfi değildir.
Beton sınıfı da hesaba doğrudan girer. C25/30 bir betonda hedeflenen aderans değerlerine ulaşmak mümkündür; ancak eski yapı stokunda karşımıza C16/20 seviyesinde, hatta daha düşük betonlar çıkabiliyor. Böyle bir betonda aynı derinlik yeterli olmaz, gömme boyu artırılır veya çap düşürülüp adet artırılır. Bu kararı ancak keşifte betonun durumunu görerek verebiliriz. Ayrıntılar için kimyasal ankraj uygulama esaslarına ve Eskişehir kimyasal ankraj sayfamıza bakabilirsiniz.
Sahada Uygulama: Adım Adım Test
Test, ekim işinin bitmesiyle değil, epoksinin tam kürünü almasıyla başlar. Bu nokta atlandığında sonuç düşük çıkar ve suçlu yanlış yerde aranır.
- Kür süresinin dolması: Epoksi esaslı ankraj harçlarında jelleşme birkaç dakika ile yarım saat arasında olur, ancak tam yük taşıma kapasitesine ulaşma süresi ayrıdır. +20 °C civarında genellikle 24 saat beklenir. Sıcaklık düştükçe bu süre uzar; +5 °C'ye yakın havalarda 48–72 saate çıkabilir. Eskişehir kışında, özellikle dış cephe ve açık şantiyelerde bu ayrım önemlidir. Beton yüzey sıcaklığı +5 °C altındaysa ekim de test de ertelenir.
- Numune seçimi: Test edilecek ankrajlar rastgele seçilir. Şantiyede en kolay ulaşılan değil, temsil kabiliyeti olan noktalar alınır. Denetçi varsa seçimi o yapar.
- Düzeneğin kurulması: Reaksiyon köprüsü beton yüzeyine tam oturmalı, ayakları delik ağzından yeterli mesafede olmalıdır. Ayaklar deliğe çok yakın konursa beton konisi köprü tarafından bastırılır ve sonuç olduğundan yüksek okunur. Kriko donatıya eksenel bağlanır; eğik bağlantı hem sonucu bozar hem tehlikelidir.
- Kademeli yükleme: Yük tek hamlede verilmez. Hedef yüke kademeler halinde çıkılır, her kademede beklenir ve deplasman izlenir. Manometre iğnesi geri düşüyorsa sıyrılma başlamış demektir.
- Bekleme ve kayıt: Hedef yüke ulaşıldığında belirli bir süre bu yükte tutulur. Yük düşmüyor ve gözle görülür sıyrılma yoksa test geçilmiş sayılır. Değer, çap, derinlik ve konum tutanağa yazılır.
Test sırasında donatının arkasında kimse durmaz. Kopma anında açığa çıkan enerji ciddidir; güvenlik şeridi testin parçasıdır, ekstra değil.
Tahribatlı ve Tahribatsız Test Farkı
İki yaklaşım vardır ve karıştırılmaları sık yaşanan bir sorundur.
Tahribatsız (kanıt / proof) test, sahada yapılan yaygın uygulamadır. Ankraj yalnızca belirlenen hedef yüke kadar çekilir, o yükü taşıdığı görülür ve yük boşaltılır. Ankraj koparılmaz, imalatta kalır ve kullanılmaya devam eder. Amaç kapasiteyi bulmak değil, gerekli kapasitenin sağlandığını kanıtlamaktır. Kamu işlerinde ve denetçi taleplerinde istenen genellikle budur, çünkü imalata zarar vermez ve çok sayıda noktada tekrarlanabilir.
Tahribatlı (kopma) test ise ankraj göçene kadar yük artırılmasıdır. Sonuçta ya donatı akıp kopar, ya epoksi arayüzünden sıyrılır, ya da beton koni şeklinde parçalanarak çıkar. Bu üç göçme biçiminin her biri ayrı bilgi verir: donatı kopması ekimin sağlam olduğunu, sıyrılma uygulama hatasını, koni kırılması ise beton dayanımının veya gömme boyunun yetersizliğini gösterir. Tahribatlı test kalıcı imalatta değil, işin başında açılan deneme ankrajlarında yapılır. Beton sınıfı belirsiz bir yapıda ekim reçetesini oturtmak için oldukça değerlidir.
Pratikte doğru kurgu şudur: işin başında birkaç deneme ankrajında tahribatlı test yapılır, derinlik ve çap kararı verilir, sonra imalat boyunca seçilen noktalarda tahribatsız kanıt testi uygulanır. Yapısal güçlendirme ve sismik ankraj işlerinde bu iki aşamalı yaklaşımı standart olarak öneriyoruz.
Raporlama ve Teslim Evrakı
Test yapıldı ama kağıda dökülmediyse yapılmamış sayılır; hakediş kesilirken bakılan şey sahadaki iş değil, evraktır. Teslim ettiğimiz çekme testi raporunda şu başlıklar bulunur:
- Yapı adı, adres, ilçe ve test tarihi
- Test edilen her ankrajın kat, aks ve konum bilgisi; mümkünse kroki üzerinde işaretlenmiş hali
- Donatı çapı ve sınıfı (örn. Ø16 B420C), delik çapı, ekim derinliği
- Kullanılan epoksi ankraj harcının markası, ürün adı ve parti (lot) numarası
- Uygulama ve test anındaki ortam ile beton yüzey sıcaklığı, epoksinin kür süresi
- Hedef yük (kN), ulaşılan yük (kN), bekleme süresi ve deplasman gözlemi
- Sonuç: uygun / uygun değil
- Test cihazının kalibrasyon sertifikası ve geçerlilik tarihi
- Saha fotoğrafları ve yetkili imzası
Kalibrasyon belgesi çoğu zaman gözden kaçar ama denetçinin ilk sorduğu evraktır. Kalibrasyonu geçmiş manometreyle alınan değer, ne çıkarsa çıksın kabul edilmez.
Test Edilmeyen Ankrajın Riski
Test atlandığında ortaya çıkan sorunlar çoğunlukla imalat sırasında değil, yük geldiğinde görülür. Sahada en sık karşılaştığımız üç kusur şudur.
Birincisi delik temizliği. Beton delinirken oluşan ince toz cidara yapışır. Kompresörle üfleme, fırçalama ve tekrar üfleme çevrimi yapılmazsa epoksi bu toz tabakasının üzerine oturur; görünüşte dolu delik, gerçekte kaygan bir arayüzdür.
İkincisi eksik enjeksiyon. Epoksi delik dibinden başlanarak, kartuş ucu geri çekilerek verilmelidir. Ağızdan doldurulup donatı itilirse dipte hava boşluğu kalır ve etkin gömme boyu hesabın altına düşer: Ø16 donatıda 200 mm yerine fiilen 120 mm çalışan bir ankraj kağıt üzerinde yeterli görünür, sahada değildir.
Üçüncüsü düşük sıcaklıkta kür. Epoksi kimyasal bir reaksiyonla sertleşir ve reaksiyon hızı sıcaklığa bağlıdır. Soğuk havada 24 saat beklemek yetmez. Kür tamamlanmadan yük binen ankraj, ilk yüklemede sıyrılır.
Bu üç kusurun ortak özelliği, hepsinin gözle tespit edilememesi ve hepsinin çekme testinde yakalanması. Konsol, saçak veya makine kaidesi gibi kritik noktalarda mesele maliyet değil, güvenliktir.
Sık Sorulan Sorular
Çekme testi her ankrajda yapılır mı?
Hayır. Uygulamada imalatın belirli bir yüzdesi seçilerek test edilir; bu oran projede veya denetçi tutanağında tanımlanır. Kritik ankrajlarda ve göçme sonucu ağır olacak noktalarda oran yükseltilir, gerekirse tamamı test edilir. Seçim rastgele ve temsil edici olmalıdır.
Test ankraja zarar verir mi, imalatta kalabilir mi?
Tahribatsız kanıt testinde ankraj yalnızca hedef yüke kadar çekilir ve yük boşaltılır; ankraj imalatta kalır, kullanılmaya devam eder. Tahribatlı test ise kopmaya kadar gider ve o ankraj kullanılamaz, bu yüzden sadece işin başında açılan deneme ankrajlarında uygulanır.
Epoksi döküldükten ne kadar sonra test yapılabilir?
+20 °C civarında genellikle 24 saat beklenir. Sıcaklık düştükçe kür süresi uzar; +5 °C'ye yakın havalarda 48–72 saati bulabilir. Beton yüzey sıcaklığı +5 °C altındaysa hem ekim hem test ertelenir. Kesin süre kullanılan ürünün teknik föyünde yazar ve rapora işlenir.
Testte hangi yük değeri hedeflenir?
Hedef yük projede tanımlıysa o esas alınır. Tanımlı değilse donatının akma yükünün %50–%80'i aralığında bir değer seçilir. Örneğin Ø16 B420C donatı için akma yükü yaklaşık 84 kN'dur ve sahada sık kullanılan hedef 45–65 kN bandına düşer. Ø12 ve Ø25 gibi diğer çaplarda değer kesit alanına göre yeniden hesaplanır.
Test raporu olmadan hakediş kesilir mi?
Kamu işlerinde ve yapı denetim kapsamındaki projelerde genellikle kesilmez. Test raporu, kalibrasyon sertifikası ve epoksi ürün belgesi dosyaya girmeden ilgili imalat kalemi kapanmaz. Bu nedenle testi imalatın sonuna bırakmak yerine iş programına baştan yerleştirmek gerekir.
Eskişehir'de epoksi ankraj ve donatı ekimi işlerinizde çekme testi ihtiyacınız varsa, önce yapıyı yerinde görüyoruz. Betonun durumu, donatı çapı, hedef yük ve denetçinin talebi netleşmeden ne yöntem ne de fiyat konuşulur; bunların hepsi keşifte netleşir. 15 yıldır Odunpazarı, Tepebaşı ve ilçelerde çalışıyoruz; Eskişehir filiz ekme ve Eskişehir yapısal güçlendirme sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Ücretsiz keşif için 0532 659 32 46 numaralı hattan bize ulaşabilirsiniz. Projenizi ve denetçi tutanağınızı paylaşırsanız, hangi testin hangi kapsamda gerektiğini keşif öncesinde konuşabiliriz.